Şekil–2. Yüzeysel zaman idraki ile küresel zaman idrakinin aslî zamana oranla kıyaslanması.
ab doğrusu: Aslî zaman
A şeması: Yüzeysel zaman akışı
B şeması: Küresel zaman
x noktası: Aslî zaman üzerinde bir an olan nokta
1, 2, 3 numaralı küreler: Küresel zaman idrakinin üç inkişaf safhası
cd, ef, gh: Küresel zaman idrakinin aslî zaman akışında, her safhada gitgide büyümek üzere, kapsam kazanma sahaları
Şekildeki “ab” doğrusu kâinatı kateden aslî zamandır. (216) Soldaki “A” şeması aslî zaman üzerindeki yüzeysel zaman akışını, “B” şeması ise küresel zamanı göstermektedir. (216) Nokta nokta çizilmiş “a-b” doğrusu “A” şemasında dik olduğu düzlemin ya da yüzeyin sadece bir noktasından geçmektedir. (216)
Yüzeysel zaman, şeklin solundaki “A” şemasında görüldüğü gibi, aslî zaman akışının bir “x” noktası etrafında devirler yapar ve periyotlar halinde bir spiral çizer. (216) Bu spiral ne kadar devir yaparsa yapsın, aslî zaman üzerindeki “x” noktasından ayrılmamakta, hep yerinde sayarak uzanmaktadır. (216) Şu hâlde bir ömürlük süreyi gösteren “A” zaman realitesinde, aslî zaman üzerinde herhangi bir yürüyüş ve akış yoktur. (216) Aslî zaman üzerinde yürüyüş. Burada aslî zamanın bir tek ânı içinde hapsolmuş şekilde, aslî zaman üzerindeki sadece bir tek “x” noktasının realitelerinin tatbikatı vardır. (216, 230) Sübjektif tekâmül devresi
“B” şemasında ise 1, 2, 3 rakamlarıyla gösterilmiş, merkezleri aynı olan iç içe üç kürenin kesiti görülmektedir. (216) Fakat bu küreler birbiri içine girmiş üç tane ayrı küre değildir; bunlar ortadaki en küçük kürenin her yöne doğru genişleyerek büyüyen üç safhasını göstermektedir. (216) Çünkü küre zamanının, yani küresel zamanın inkişafı bir yüzey üzerindeki spiralin bir tek yönde uzayıp kısalması şeklinde değil, kürenin, merkezinden itibaren bütün yönlerine doğru aynı zamanda genişlemesi, yani büyümesi suretiyle olur. (216) “1” numaralı küre, kürenin en küçük hâllerinden bir safhayı, “2” numaralı küre onun daha genişlemiş ileri bir safhasını, “3” numaralı küre ise en geniş safhasını göstermektedir. (216- 217) İşte idrakî zaman böyle inkişaf eder. (217)
Şekilde görüldüğü gibi, “ab” aslî zaman akışı üzerindeki idrakî zaman, yani küresel zaman, birinci küre hâlinde iken aslî zaman akışı üzerinde “cd”parçasını kapsamına almaktadır. (217) Bu küre idraki inkişaf edip “2” numaralı büyüklüğünü alınca aslî zaman akışında yürüyerek “ef” parçasını işgal etmekte ve daha genişleyip “3” numaralı küre hâline girince de aslî zaman akışında “gh” parçasını katetmiş bulunmaktadır. (217) O hâlde yüzeysel zaman idrakinin inkişafı, aslî zaman akışı üzerinde hiçbir seyir yapmayıp, yerinde sayarak bir tek nokta üzerinde dururken, küresel zaman idrakinin her inkişaf ânı, “aslî zaman akışı üzerinde bir yürüyüş” eşliğinde olmaktadır. (217) İşte bu yüzden asıl tekâmül, idrakî zamanın hâkim olduğu dünya-üstü vazife plânından itibaren başlar. (217)